در جهان هيچ چيز به اندازه خواندن اوپانيشاد سودمند و موجب ارتقاي روح نيست .

"شوپنهاور"

اوپانيشاد متني مقدس و آخرين بخش از ودا (كتاب مقدس هند باستان) مي باشد كه به ودانتا نيز معروف است و حكيمان هندي آنرا سر اعلا مي پندارند ، شوپنهاور معتقد است : اين كتاب تسلاي روح من است و در مرگ نيز موجب آرامش من خواهد شد و به گفته ماركس مولر در اوپانيشاد تفكر بشري به حد اعلاي خود رسيده است .

از آنجا كه اوپانيشاد با فرهنگ ايران باستان ارتباط نزديك و تنگاتنگ و ريشه اي دارد واجد اهميت و قابل بررسي است. شاهزاده محمد داراشكوه ، پسر ارشد شاه جهان پادشاه هندوستان كه از نوادگان تيمور گوركاني مي باشد ، آنرا را به فارسي نقل كرده و سر اكبر ناميده است . اوپانيشاد از راه عقل و منطق در جستجوي حقيقت است و هيچكس را به دليل داشتن اعتقاد ، نژاد و طبقه اجتماعي از پيروي طريقت خويش باز نمي دارد .

اوپانيشاد را نزديك و زير دست نشين معنا كرده اند و مفهوم كلي آن تعليماتي است كه شاگرد در حال زانو زدن و يا نشستن در برابر استاد فرا مي گيرد. اين واژه سانسكريت مركب از سه جز مي باشد : اوپ به معني نزديك ، ني به معناي پايين و شاد به معني نشستن است . واژه اوپانيشاد گاهي به معني دانايي يا معرفت نيز آمده است و اين معرفت و دانايي شخص را قادر مي سازد كه خود را بشناسد و ناداني را از بين ببرد . اين مكتب باعث شد رهروان بسياري در جنگل ها زيسته و كار ايشان تنها يافتن حقيقت باشد و در اشراق فرو روند . به اين دوران دانشگاه جنگلي لقب دادند و به متوني كه خوانده مي شد كلام جنگلي گفتند .

برخي معتقدند اوپانيشاد بر آمده از يك نظام فكري فلسفي و نگارش آن به زماني باز مي گردد كه ريگ ودا (كتاب مقدس هند باستان) از ارزش اجتماعي اش كاسته شد ، اما با يك بررسي ساده مي توان پي برد كه اوپانيشاد تكميل كننده ريگ ودا بوده و انديشه هاي آريايي مردمان هند را كمال مي بخشد ، گواه اين مدعا وجود دوباره برهمن (حقيقت مطلق) و آتمن (خود دروني) و ساير نشانه هاي ودايي در اوپانيشاد مي باشد كه نكات اصلي كتاب را نيز در بر مي گيرد . شايد تنها نكته متضاد ميان آنها اينست كه انسان عصر ودايي در انديشه ايجاد رابطه اي سهل با طبيعت بوده است و وجود خداياني همچو اگني خداي آتش و ايندرا خداي خدايان و اپام نپات پسر آبها ، از همين طرز تفكر ريشه گرفته باشد اما در اوپانيشاد مسئله مقابله با طبيعت وجود دارد و انسان در ستيز و نبرد دروني است و چندان به ستايش يا نيايش طبيعت نمي پردازد .چرا كه هدف نهايي عارف اوپانيشاد وحدت با حقيقت مطلق است .

رستگاري در اين مكتب دست يابي به بهشت و رهايي از عذاب جهنم نيست ، بلكه رهايي از تولد مجدد و دستيابي به فناناپذيري با محو شدن در حقيقت مطلق است . در بخشي از اوپانيشاد آمده است : براي آنها كه در اين جهان يك تحول مسرت بخش را گذرانده اند امكان دارد در يك رحم مفرحي وارد شوند ، اما آنان كه يك زندگي متعفن را بسر برده اند امكان دارد كه در يك رحم متعفن وارد شوند . از نظر اوپانيشاد عقلي كه از دل سر چشمه مي گيرد و بر الهام و مكاشفه استوار است عقل اعلاست و با اين عقل پيرو اوپانيشاد به درجه تت تو ام اسي (تو آني) يا همان ذكر صوفيانه انااحق مي رسد و عارف خود را از خدا و خدا را از خود مي داند .

بنا بر عقيده اوپانيشاد زندگي حج است و بشر كسي است كه به حج مي رود نقطه مبدا اين سفر حالت مادي است ، در آغاز بشر اسير طبيعت است و در چنگال قوانين آن گرفتار مي باشد و نظم طبيعت بر او حكمفرمايي مي نمايد او از اين سفر عازم سفري ديگر مي گردد كه راه آن پر از موانع و پرتگاه است ، ايمان محكم و اعتقاد درست نخستين توشه اين سفر است زيرا تنها آنان كه دلي قوي دارند و هرگز از تحمل سختي ها خسته نمي شوند مي توانند به سر منزل رسيده و در آنسوي رويا و آرزوها گوهر مقصود را دريابند . و اين پيام نهايي اوپانيشاد و آموزه اش به مريدان و رهروان مي باشد  .

برخي نيايش ها و زمزمه هاي خواندني در اوپانيشاد:

اوست اول ، اوست آخر ، كل عالم صورت اوست و همه عالم از او ظاهر شده و مي شود ، روشن اوست ، ساكن دل اوست ، آتش و آفتاب اوست ، باد و ماه اوست ،خردمنداني كه او را مقيم در خودشان مي يابند ، آنان به سعادت ابدي مي رسند .

دل صورت كل عالم است بايد كه به مشقت تمام دل را پاك كرد ، هر كه دل را پاك كرد كل عالم را در قيد آورد ، زيرا خاصيت دل آنست كه به هر چه متوجه شود عين آن شود ، اين سخن از اسرار قديم است و پوشيدني است .

تو فصل ها و دريا ها هستي ، آغاز نداري و به همه اشيا مسلطي ، همه كائنات از تو به وجود مي آيد ، خود را بشناس .

اين آتمن كه در وجود ماست ، از دانه برنج و ارزن خردتر است ؛ اين آتمن كه در دل ماست ، از زمين بزرگتر ، از آسمان فراخ تر و از جميع كائنات عظيم تر است .